ทำไม “จริยธรรม” คือเครื่องมือสำคัญในการเขียนกฎระเบียบบริษัท

วันก่อนผมได้เห็นโพสต์ของหมอยงว่าด้วยเรื่องกฎจริยธรรมที่อยู่สูงกว่ากฎหมาย เลยทำให้คิดไปถึงบทเรียนเรื่องการบริหารธุรกิจที่เรื่องของ "จริยธรรม" กลายเป็นเครื่องมือสำคัญเพื่อช่วยบริหารกฎระเบียบของบริษัท

เราต้องยอมรับกันเสียก่อนว่าไม่มีทางเขียนกฎระเบียบให้ครอบคลุมทุกสถานการณ์ได้ และยิ่งเราลงรายละเอียดและพยายามปิดช่องต่าง ๆ มันก็จะกลายเป็นกรอบการทำงานและเพิ่มความยุ่งยากให้กับคนทำงานอย่างมากโข ลองคิดว่าถ้าจะให้การอนุมัติต่าง ๆ ไม่มีการทุจริตจนทำให้ต้องมีขั้นตอนการตรวจสอบมากมาย มีการผ่านการอนุมัติหลายคน ก็กลายเป็นทำให้มันเชื่องช้า ยุ่งยากเอาการ

แถมในความเป็นจริงเราก็จะเจอว่ากฎที่เขียนเป็นตัวหนังสือนั้นจะนำไปสู่ "การตีความ" ได้เสมอ ต่อให้เขียนกฎแน่นแค่ไหน มันก็จะมีคนที่พยายามมองหาช่องว่างของกฎได้อยู่ร่ำไป

นั่นทำให้เรื่องของจริยธรรม (Ethic) เข้ามากลายเป็นโครงสร้างที่ทำให้กฎทำงานได้จริง หาใช่แค่ส่วนเสริมอย่างที่หลายคนคาดกัน

ปัญหาของการพึ่งพา "ตัวบท" เพียงอย่างเดียว

เราต้องเข้าใจกฎระเบียบถูกออกแบบมาเพื่อกำหนดกรอบขั้นต่ำทางพฤติกรรม แต่มันเป็น​"ตัวหนังสือ" ในขนที่โลกความจริงนั้นมีบริบท มีความซับซ้อน และแรงจูงใจต่าง ๆ และนั่นนำมาสู่ตัวอย่างที่เราเห็นบ่อย ๆ ว่าข้อความที่ "จริงตามตัวอักษร" แต่ทำให้คนอ่านอย่างลูกค้าหรือคู่ค้าเข้าใจผิด หากยึดกันตามกฎก็จะถูกต้องถามกฎระเบียบ แคมเปญผ่าน แต่ถ้ายึดหลักจริยธรรมก็จะบอกว่าแคมเปญนี้นำไปสู่ความเข้าใจผิด และอาจจะเปลี่ยนการตัดสินใจได้

จริยธรรมกับการปิดช่องว่าง

หัวใจสำคัญที่ทำให้จริยธรรมกลายเป็นส่วนประกอบสำคัญในการทำให้กฎระเบียบบริษัททำงานได้ดีคือ

1. ยกระดับมาตรฐานให้สูงกว่ากฎตามตัวหนังสือ

ถ้าอธิบายกันง่าย ๆ คือกฎระเบียบต่าง ๆ คือ "ขั้นต่ำ" แต่ตัวจริยธรรมคือมาตรฐานที่ทำให้องค์กรอยู่เหนือขั้นต่ำนั้นในการปฏิบัติงานหรือตัดสินใจจริง เมื่อคนถูกปลูกฝังเรื่องความยุติธรรม ความโปร่งใส การคำนึงถึงผลกระทบกับผู้อื่น มันเลยทำให้คนทำงานจะไม่ถามแค่ "ทำได้หรือไม่" แต่จะเป็น "ควรทำหรือไม่"

2. ยึดเจตนารมรณ์มากกว่าถ้อยคำ

ช่องโหว่ของกฎมักเกิดขึ้นจากการตีความตัวบทแบบตามตัวอักษร แต่การมีจริยธรรมจะทำให้เรากลับไปที่ "วัตถุประสงค์" ของกฎเช่นกฎถูกสร้างขึ้นเพื่อปกป้องลูกค้า ลดความเสี่ยง สร้างความเป็นธรรมกับคนทำงาน ซึ่งหากตัดสินใจนั้นถูกต้องตามกฎแต่ขัดกับเจตนานั้นแล้ว ก็ถือว่าไม่สอดคล้องกับสิ่งที่องค์กรต้องการ

3. ลดแรงจูงใจในการหาพื้นที่สีเทา

สิ่งที่เรามักเจอคือคนจะมองหาทางลัดหรือช่องว่างที่ทำให้ตัวเองได้ประโยชน์จากกฎต่าง ๆ โดยเฉพาะกับองค์กรที่ให้รางวัลจากผลลัพธ์การทำงานหรือแสวงหาผลด้านการเงิน แต่เมื่อองค์กรและทีมงานให้ความสำคัญกับจริยธรรมแล้วนั้นก็จะทำให้การ "เล่นกับช่องว่าง" ไม่เป็นพฤติกรรมที่ยอมรับตั้งแต่สังคมภายในองค์กร

การพยายามเขียนกฎให้ครอบคลุมทุกกรณี มักทำให้องค์กรจมอยู่กับรายละเอียดและยังไม่สามารถปิดทุกช่องว่างได้จริง สิ่งที่ทำให้กฎระเบียบมีพลัง ไม่ใช่จำนวนหน้าเอกสาร แต่คือมาตรฐานทางศีลธรรมที่ผู้คนในองค์กรยึดถือร่วมกัน

เพราะในท้ายที่สุด องค์กรไม่ได้ถูกกำกับด้วยกฎเพียงอย่างเดียว แต่ถูกกำกับด้วยการตัดสินใจของคนในทุกวัน และจริยธรรมคือเข็มทิศที่ทำให้การตัดสินใจเหล่านั้นไม่หลุดออกจากเส้นทาง แม้ในวันที่กฎเขียนไว้ไม่ครบทุกบรรทัด